“Kita tidak kehilangan buah-buahan warisan apabila pokoknya mati. Kita kehilangannya apabila tiada lagi yang mengenali namanya.”
Di bawah teduhan pokok binjai yang rendang, seorang kanak-kanak menunggu buah yang gugur ditiup angin petang. Di hujung halaman, pokok remia dan keranji menjadi tempat persinggahan burung-burung liar. Ketika itu, halaman rumah bukan sekadar ruang kosong, tetapi sebuah kebun kecil yang menyimpan rasa, cerita dan kenangan. Hari ini, banyak daripada pokok-pokok itu sudah tiada, meninggalkan hanya nama yang semakin asing di telinga generasi baharu.
Bagi generasi yang membesar sekitar tahun 1950-an hingga 1980-an, buah-buahan bukan sekadar makanan ringan yang dibeli di pasar. Ia hadir sebagai sebahagian daripada rutin harian dan lanskap kehidupan kampung.
Pokok sentul yang rendang misalnya menjadi tempat berteduh selepas pulang dari sekolah. Buah kundang yang masam manis dipetik menggunakan galah panjang. Belimbing buluh pula sering digunakan dalam masakan keluarga, manakala buah tampoi dan nam nam menjadi rebutan apabila tiba musimnya.
Ketika itu, setiap kampung mempunyai pokok buah yang tersendiri. Tidak ada istilah “buah eksotik” kerana semuanya tumbuh bebas di halaman rumah dan dusun keluarga.
Malah, buah-buahan ini turut memainkan peranan dalam hubungan sosial masyarakat. Jiran saling bertukar hasil tuaian, saudara mara pulang membawa buah dari kampung, dan kanak-kanak berkongsi hasil petikan tanpa memikirkan nilai komersialnya.
Hubungan manusia dengan alam ketika itu lebih akrab dan lebih sederhana.
Namun perubahan zaman membawa perubahan yang tidak dapat dielakkan. Banyak kawasan dusun bertukar menjadi kawasan pembangunan. Tanah pusaka dipecah bahagi, manakala pokok-pokok lama ditebang untuk memberi laluan kepada pembinaan baharu.
Sedikit demi sedikit, buah-buahan yang pernah menjadi sebahagian daripada kehidupan harian mula menghilang daripada pandangan.
Hari ini, ramai anak muda mengenali blueberry, avocado atau kiwi, tetapi tidak pernah merasa buah tampoi, nam nam atau sentul.
Apa yang semakin hilang sebenarnya bukan sekadar buah, tetapi sebahagian daripada memori budaya yang membentuk identiti masyarakat kita.
Permata Tersembunyi Yang Sarat Khasiat
Di tengah-tengah kebangkitan minat terhadap makanan organik, superfood dan pemakanan berasaskan alam semula jadi, banyak buah nadir tempatan sebenarnya memiliki khasiat yang setanding, malah ada yang mengatasi buah-buahan popular dari luar negara.
Ironinya, ketika dunia mencari sumber nutrisi baharu, sebahagian daripada khazanah itu sudah lama tumbuh di tanah kita sendiri.
Buah Yang Pernah Menghuni Halaman Rumah Melayu
- Sentul
- Kundang
- Nam Nam
- Tampoi
- Cermai
- Jentik-Jentik
- Pulasan
- Binjai
- Bacang
- Remia
- Keranji
- Dabai
- Terap
- Mentega
Binjai: Saudara Mangga Yang Semakin Dilupakan
Ramai mengenali mangga, namun tidak semua pernah menikmati binjai. Buah yang berasal daripada keluarga yang sama ini mempunyai aroma yang lebih kuat dan rasa yang unik, gabungan masam dan manis yang menyelerakan.
Suatu ketika dahulu, pokok binjai mudah ditemui di kampung-kampung di Kedah, Perak, Kelantan dan Terengganu. Buahnya dimakan segar, dibuat sambal, jeruk atau dijadikan bahan dalam masakan tradisional.
Dari sudut pemakanan, binjai kaya dengan vitamin C, serat dan sebatian antioksidan yang membantu melindungi sel badan daripada kerosakan akibat radikal bebas. Kandungan seratnya juga baik untuk kesihatan sistem penghadaman.
Hari ini, pokok binjai yang besar dan tua masih boleh ditemui di beberapa kampung lama, namun jumlahnya semakin berkurangan apabila dusun tradisional digantikan dengan tanaman yang lebih komersial.
Keranji: Permata Hutan Yang Jarang Ditemui
Bagi sesetengah generasi, nama keranji mungkin hanya tinggal dalam ingatan zaman kanak-kanak. Buah kecil berkulit keras berwarna coklat ini mempunyai isi yang manis dan sedikit melekit apabila masak.
Pokok keranji biasanya tumbuh di kawasan kampung dan hutan sekunder, menjadikannya semakin sukar ditemui apabila kawasan tersebut dibangunkan.
Walaupun tidak banyak kajian moden dilakukan secara meluas terhadap buah ini, masyarakat tempatan sejak dahulu lagi menganggap keranji sebagai sumber tenaga semula jadi. Isinya mengandungi gula semula jadi, serat dan pelbagai fitonutrien yang menyumbang kepada kesihatan tubuh.
Lebih daripada itu, keranji merupakan sebahagian daripada biodiversiti unik Malaysia yang semakin jarang diperkatakan.
Remia: Buah Hutan Yang Menyimpan Banyak Cerita
Remia atau remiah merupakan antara buah nadir yang semakin sukar ditemui di pasaran biasa. Buah ini lazimnya tumbuh di kawasan kampung dan pinggir hutan, terutama di Pantai Timur Semenanjung.
Rasanya yang masam manis menjadikannya kegemaran kanak-kanak kampung suatu ketika dahulu. Ada yang memakannya begitu sahaja, manakala sebahagian lagi menjadikannya jeruk atau pencicah sambal.
Walaupun kajian saintifik terhadap remia masih terhad, seperti kebanyakan buah tempatan yang berwarna terang dan berasa sedikit masam, ia dipercayai mengandungi vitamin C dan antioksidan semula jadi yang baik untuk membantu sistem pertahanan badan.
Namun nilai remia sebenarnya lebih besar daripada sekadar kandungan nutrisinya. Ia mewakili hubungan rapat antara masyarakat desa dengan alam sekitar, ketika hasil hutan dan kebun menjadi sebahagian daripada kehidupan harian.
Dabai: Zaitun Borneo
Berasal dari Sarawak, dabai kaya dengan lemak tidak tepu, omega serta antioksidan yang membantu kesihatan jantung dan saluran darah. Keunikan teksturnya menjadikannya antara buah paling istimewa di Malaysia.
Terap: Raja Buah Hutan Yang Dilupakan
Dengan isi yang lembut dan harum, terap mengandungi vitamin C, potasium dan serat yang tinggi. Ia turut dikenali sebagai sumber tenaga semula jadi yang baik.
Nam Nam: Kecil Tetapi Berkuasa
Buah ini mungkin tidak secantik buah moden yang tersusun di rak pasar raya, namun kandungan vitamin C dan antioksidannya menjadikan ia antara buah tempatan yang mempunyai potensi besar dalam menyokong sistem imun.
Tampoi: Manis Dari Hutan Tropika
Selain kaya dengan serat dan vitamin, tampoi turut mengandungi sebatian tumbuhan yang membantu melawan keradangan dalam badan.
Mentega: Emas Yang Tidak Dikenali
Buah berwarna kuning keemasan ini mengandungi beta-karotena yang tinggi, penting untuk kesihatan mata dan kulit.
Menghargai Semula Yang Hampir Hilang
Pemuliharaan buah nadir bukan sekadar usaha menyelamatkan spesies tumbuhan. Ia adalah usaha mempertahankan warisan budaya, pengetahuan tradisional dan identiti makanan negara.
Di beberapa negeri seperti Sarawak, Sabah, Kelantan, Terengganu dan Pahang, masih terdapat komuniti yang terus menanam dan memelihara pokok-pokok warisan ini. Mereka memahami bahawa nilai sebenar buah-buahan tersebut bukan hanya terletak pada rasanya, tetapi pada kisah yang dibawanya merentas generasi. Mungkin sudah tiba masanya kita memandang semula ke halaman rumah nenek dan datuk. Di situlah tersimpan khazanah yang bukan sahaja menyihatkan tubuh, tetapi turut menyuburkan ingatan tentang siapa diri kita sebenarnya.
“Kadangkala yang paling bernilai bukanlah yang paling mahal atau paling sukar diimport, tetapi yang pernah tumbuh di halaman rumah sendiri dan kini hampir hilang daripada ingatan.”
Fakta Menarik
Tahukah Anda?
Banyak buah nadir tempatan mengandungi antioksidan, vitamin dan serat yang setanding dengan buah-buahan import yang lebih popular. Namun kerana tidak ditanam secara besar-besaran dan mempunyai jangka hayat yang pendek selepas dipetik, ia kurang mendapat tempat dalam pasaran moden.
